Hoạt động thu thập và xử lý thông tin của nhà báo với sự trợ giúp của các phương tiện công nghệ thông tin ngày càng trở nên thuận lợi. Chỉ cần một máy tính được nối mạng Internet là toàn bộ tri thức của thế giới sẽ nằm trong tầm tay. Tuy nhiên, những cái được gọi là tri thức có trên mạng Internet đều có chủ. Việc “chế biến” kho tàng thông tin khổng lồ ấy của nhân loại thành tri thức của mình phải tuân thủ các nguyên tắc nhất định, trong đó có những nguyên tắc về đạo đức.
Sáng 7-3, khi Tuổi Trẻ vừa đưa tin “Không được dừng xe để xử phạt xe không chính chủ” lên mạng tuoitre.vn, trang CafeF ngay lập tức đã “cọp” bản tin này – Ảnh: T.T.D.
Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo và các văn bản luật, dưới luật về bản quyền đều yêu cầu khi nhà báo, cơ quan báo chí sử dụng số liệu, thông tin, bài, ảnh của cá nhân, tổ chức khác phải ghi rõ nguồn gốc, xuất xứ. Tuy nhiên, trên thực tế có thể dễ dàng phát hiện những trường hợp nhà báo sao chép, sử dụng một phần hay toàn bộ tin, bài, ảnh của người khác, báo khác mà không nêu nguồn. Điều này xảy ra khá phổ biến, thường xuyên và nghiêm trọng trên các tờ báo mạng điện tử hoặc trang thông tin điện tử của các cơ quan báo chí.
Thứ nhất là nhiều tờ báo dịch tin, bài tràn lan từ các báo nước ngoài mà không ghi rõ tên tác giả và nguồn gốc của tác phẩm hoặc nếu có ghi cũng qua loa đại khái. Theo khảo sát, tên của nhiều tờ báo nước ngoài bị viết tắt một cách thoải mái, không theo một quy chuẩn nào, như FS (tạp chí Fashion), JJ (Just Jared), Asia (Asianone), DM (Daily Mail)… Thậm chí, nhiều tên báo bị “vô tình” viết tắt đã trở nên hết sức mù mờ làm cho không một độc giả nào, thậm chí là phóng viên có thể kiểm chứng thông tin hay tìm ra tờ báo gốc. Ví dụ như: A, E, G, S, KK, GQ, GB, TST, Kbite, KP, VG, VS, UDN, VF, EN, Us, MM…
Tương tự, việc trích dẫn nguồn và viết tắt tên các báo trong nước cũng hết sức tùy tiện. Ví dụ, Báo Sài Gòn Tiếp Thị bị viết tắt thành SGTT, Sài Gòn Giải Phóng thành SGGP, Thể Thao và Văn Hóa thành TT&VH hoặc TTVH, Pháp Luật TP.HCM thành PL TP.HCM, Sinh Viên Việt Nam thành SVVN, Người Lao Độngthành NLD, VnExpress thành VNE… Đối với những độc giả thường xuyên đọc báo mạng điện tử thì có thể sẽ dần làm quen với kiểu ghi nguồn này tuy nhiên không ít người vẫn lúng túng, nhầm lẫn. Với kiểu viết tắt như thế này người đọc hoàn toàn có thể nhầm Kinh Tế Việt Nam thành Kiểm Toán Việt Nam, Vneconomythành VnExpress hoặc ngược lại.
Ngoài ra, việc ghi nguồn theo kiểu gộp hai, ba báo như “theo Reuters, AP, BBC”, “theo BBC, FT”, “theo DT, VNN”… cũng khiến độc giả băn khoăn không biết đây là bài tổng hợp từ hai, ba báo hay là lấy trực tiếp từ một báo và gián tiếp từ các báo khác.
Việc ghi rõ tên nguồn tin là thể hiện sự tôn trọng tờ báo và tác giả mà mình trích nguồn. Sẽ chẳng một tờ báo nào muốn tên của mình bị viết tắt ở báo khác và trở thành những chữ cái dễ gây hiểu nhầm.
Thứ hai là việc bỏ qua tên tác giả khi sử dụng lại bài của họ. Cuối bài báo thường là tên tác giả mới (người tổng hợp, sưu tầm) cùng cụm từ “theo báo A, B”. Như vậy, nhiều tác giả đương nhiên bị mất tên trên tác phẩm của chính mình.
Thứ ba là hiện tượng điềm nhiên dịch và biên tập, cắt cúp lại tin, bài của người khác. Nhiều tin, bài từ các báo nước ngoài bị biên dịch, giật tít một cách cẩu thả làm sai về mặt ngữ nghĩa, mỗi báo dịch một phách đang là một “tệ nạn”.
Ví dụ, cùng là một bài đăng trên The Sun, nhưng báo thì dịch là “Phần hai bài phỏng vấn của Trương Bá Chi bị cắt bỏ”, tên kênh thực hiện cuộc phỏng vấn là “Entertainment News Channel” và nội dung bài dịch cho rằng nguyên nhân của việc bị cắt bỏ là “vì lợi ích và sự tôn trọng dánh cho Trương Bá Chi”. Trong khi đó một báo khác lại là “Phần hai cuộc phỏng vấn Trương Bá Chi bị đánh cắp” và đây là “cuộc phỏng vấn độc quyền với kênh i – CABLE”. Bài dịch này cho rằng phần hai cuộc phỏng vấn không thể lên sóng truyền hình tiếp vì đã bị rò rỉ.
Một ví dụ khác. Với những độc giả chỉ đọc lướt thì tít “Britney khốn khổ vì lời dọa giết” sẽ khiến họ lầm tưởng rằng “công chúa nhạc Pop” đang khốn khổ vì bị kẻ nào đó đe dọa ám sát. Tuy nhiên, trên thực tế đó là “Tính mạng hai con trai của Britney bị đe dọa”. Những trường hợp dịch sai hoặc cố tình dịch sai như trên không phải là hiếm gặp. Nhà báo cứ điềm nhiên cắt cúp, chỉnh sửa, biên dịch lại bài của người khác, báo khác và biến chúng thành tin, bài của mình.
Việc sử dụng lại tin, bài, ảnh của các báo trong nước mà không xin phép, không ghi rõ nguồn gốc, không trả nhuận bút cũng xảy ra ở hầu hết các tờ báo mạng điện tử. Nhiều khi những tin, bài này bị làm cho biến dạng khiến bản thân chủ nhân (tác giả) của chúng cũng khó lòng nhận ra đứa con tinh thần của mình. Nhằm “câu” người đọc nên nhiều tờ báo mạng điện tử luôn “đau đầu” để tìm cách giật lại tít, viết lại chapeau và thậm chí là toàn bộ nội dung. Dưới đây là một vài ví dụ.
Bài Mỹ Linh: Phụ nữ như là nước có chapeau: “Mỹ Linh là một mẫu phụ nữ khác hẳn nhiều ngôi sao khác – bản năng phụ nữ của ngôi sao này thuộc về gia đình. Hơn chục năm nay, ngôi sao ấy là một người phụ nữ của gia đình và thành công đỉnh cao trong sự nghiệp”.
Tuy nhiên, một báo khác đã chỉnh sửa lại thành Mỹ Linh: Tôi là vợ, là góc bếp, là cái giường với một chapeau mới: “Hơn chục năm nay, Mỹ Linh đã làm một người phụ nữ của gia đình và đạt được thành công đỉnh cao trong sự nghiệp, nhưng với chị sự hoàn hảo chỉ có trong sách vở mà thôi. Dưới đây là tâm sự của chị về gia đình và cuộc sống…”.
Bài Cha hành hạ hai con gái dã man có chapeau gốc là: “Chính quyền địa phương đang giám sát, nếu người cha này tiếp tục đánh con thì sẽ xử lý hình sự”. Tuy nhiên nó đã được thay đổi thành Trói hai con cho kiến đốt… thắt cổ, rồi quẳng xuống ao và chapeau là: “Có lần ba đánh cháu bị thương ngay trán và bất tỉnh, sau đó ba thắt cổ, ba thả cho tắm rửa nhưng không cho ăn… Có lần ba thắt cổ hai chị em rồi quẳng xuống ao gần nhà, hàng xóm phải lội xuống cứu hai chị em con…”.
Theo Điều 752 Bộ luật dân sự, tác giả có quyền “Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, cho phép hoặc không cho phép người khác sửa đổi nội dung tác phẩm”. Như vậy, việc nhiều báo mạng điện tử sử dụng một lượng lớn các tác phẩm từ các báo khác mà không xin phép là vi phạm luật, chưa kể tới việc chỉnh sửa, rút lại tít, sửa sa pô và nội dung tác phẩm.
Thứ tư, không ít nhà báo còn ngang nhiên sao chép một phần hoặc toàn bộ tác phẩm của người khác rồi biến thành bài của mình và lĩnh nhuận bút. Kết quả một cuộc điều tra dư luận xã hội năm 2008 cho thấy có tới 1/3 số nhà báo được hỏi đã vi phạm nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp trong khi sử dụng những thông tin từ nguồn tin. Có 0,6% số nhà báo khi nhận được bài viết của cộng tác viên đã tự viết lại và ký tên mình. Kết quả điều tra cũng cho thấy, có 11,5% số công chúng được hỏi cho biết họ biết chính xác ít nhất một trường hợp nhà báo sử dụng bài của người khác làm bài của mình.
Đây là hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp và bản quyền tác giả trắng trợn nhất. Ở các nước phát triển, vấn đề này được coi là rất nghiêm trọng, có thể dẫn đến kiện tụng, gây thiệt hại rất lớn cho tờ báo vi phạm. Cách đây mấy năm, một tờ báo ở Mỹ bị tờ Viet Mercury kiện, phải bồi thường khá nhiều tiền chỉ vì ăn cắp một câu trong bài viết của họ.
Việc sao chép toàn bộ tác phẩm của người khác dù sao cũng dễ bị phát hiện. Tuy nhiên, có một số dạng sao chép khó phát hiện hơn. Ví dụ việc phóng viên “chịu khó” ngồi nghe hoặc đọc lại toàn bộ nội dung một cuộc phỏng vấn trực tuyến nào đó rồi ghi chép, biên tập và sáng tạo thành một bài của riêng mình (do mình khám phá, phỏng vấn). Hay việc sao chép một phần thông tin từ bài viết trước về cùng chủ đề, chỉnh sửa cho phù hợp với thời gian hiện tại là đã có một tác phẩm mới.
Ví dụ, bài Hết thời rau xanh rớt giá và một bài viết khác có tiêu đề Rau xanh Hà Nội tăng giá chóng mặtđăng sau đó gần 2 tuần, ở hai tờ báo khác nhau, có đoạn viết về thị trường giống nhau kì lạ, chỉ khác giá của sản phẩm.
Hiện tượng phóng viên khi viết về một vấn đề nào đó nhưng không đủ thông tin nên đã tìm kiếm trên mạng hoặc trên sách báo để “đắp thịt” cho bài viết của mình dày dặn và hấp dẫn hơn nay đã trở nên phổ biến. Có thể truy cập vào một vài tờ báo mạng điện tử, so sánh các bài viết cùng một chủ đề sẽ thấy nhiều bài chỉ khác nhau về tít, còn nội dung thì tương tự, hoặc giống nguyên xi hoặc thay đổi đôi chỗ. Đây là hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp rất tinh vi, tác giả và độc giả cũng khó lòng phát hiện ra.
Có một thực tế là mặc dù hiện tượng vi phạm bản quyền bằng hình thức này hay hình thức khác diễn ra hàng ngày nhưng rất hiếm khi có sự lên tiếng, phản hồi của tác giả. Số lượng tin, bài lớn và sự luân chuyển thông tin không ngừng trên mạng đã khiến họ chẳng mặn mà với việc làm rõ trắng đen của những thông tin bị “ăn cắp”. Chính sự “bao dung”, dung túng của chủ nhân những tin, bài bị sửa đã tạo điều kiện cho nhiều tờ báo mạng điện tử tranh thủ “làm thả cửa” và lâu dần thành lệ, không còn nghĩ đấy là tật xấu nữa.
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên có nhiều: Do sự lỏng lẻo trong các qui định luật pháp về bản quyền tác phẩm và bảo vệ bản quyền; do việc sao chép thông tin trên mạng quá dễ dàng; xuất phát từ thực tế thiếu hụt về thông tin, nhân lực của các báo; do sự vô tư của những tác giả có tác phẩm bị sao chép và sự dễ dãi của công chúng khi đón nhận những thông tin bị sao chép… Tuy nhiên, nguyên nhân sâu sa, cốt lõi nhất chính là ý thức về bản quyền tác phẩm và tôn trọng bản quyền tác phẩm của mỗi phóng viên, biên tập viên và toàn ban biên tập… Một điều đáng buồn là không ít phóng viên, biên tập viên cho rằng việc làm trên không vi phạm luật và đạo đức nghề nghiệp. Phần nhiều những người này còn rất trẻ, có thế mạnh về ngoại ngữ nhưng không được đào tạo cơ bản về báo chí.
Thực tế trên đã trở thành thói quen của hầu hết các tờ báo mạng điện tử dù đó là tờ có lịch sử phát triển lâu đời hay tờ báo non trẻ. Điều này thể hiện sự yếu kém về chuyên môn, hạn chế về đạo đức nghề nghiệp, không tôn trọng bản thân và công chúng báo chí. Nếu những vi phạm trong khai thác và xử lý thông tin hiện nay không được giải quyết, chắc chắn những hệ lụy từ vấn đề này sẽ là lực cản cho sự phát triển của báo mạng điện tử Việt Nam.
TS. NGUYỄN THỊ TRƯỜNG GIANG (Nguồn: Người làm báo)
—————————————
* Bài viết sử dụng kết quả nghiên cứu và ví dụ khảo sát trong Khóa luận tốt nghiệp đại học “Vấn đề vi phạm bản quyền tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay” của Nguyễn Thu Trang, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội- 2009.
Những hệ lụy từ việc “chế biến” thông tin trên báo mạng điện tử
